ADEX 2026 - Azərbaycanın müdafiə sənayesinin idxaldan ixraca uzanan strateji yolu - ŞƏRH
Sentyabrın 30-da Bakı növbəti möhtəşəm tədbirə - VI Azərbaycan Beynəlxalq Müdafiə Sərgisinə (ADEX) qapılarını açdı. Oktyabrın 2-nə qədər davam edəcək ADEX 2026 və Securex Caspian sərgilərində ümumilikdə 53 ölkə təmsil olunur, 30 ölkədən 280 şirkət və təşkilat iştirak edir.
Sərgilərdə stendlərlə təmsil olunan ölkələr arasında Azərbaycanla yanaşı, ABŞ, Almaniya, Belarus, Belçika, Birləşmiş Ərəb Əmirlikləri, Bolqarıstan, Böyük Britaniya, Cənubi Koreya, Çexiya, Çin, Fransa, İspaniya, İtaliya, Litva, Macarıstan, Özbəkistan, Pakistan, Polşa, Rumıniya, Rusiya, Serbiya, Sinqapur, Slovakiya, Türkiyə, Ukrayna və digər ölkələr var. Siyahıda həm NATO ölkələrinin, həm Avropa dövlətlərinin, həm də Asiya və region ölkələrinin yer alması ADEX-in müxtəlif müdafiə sənayesi bazarlarını və istehsalçılarını bir araya gətirdiyini göstərir. Bu siyahının coğrafi müxtəlifliyi ADEX-in yalnız müəyyən bir regionun deyil, fərqli müdafiə sənayesi bazarlarının təmsil olunduğu geniş platformaya çevrildiyini göstərir.
ADEX vasitəsilə Azərbaycan müdafiə sənayesi imkanlarını təqdim edir, yeni müqavilələr imzalayır, istehsal olunan hərbi sənaye məhsullarını xaricə ixrac edir. Bakı Ekspo Mərkəzinin 4-cü pavilyonu da məhz bu məqsədlə tamamilə milli ekspozisiya üçün ayrılıb. Bu pavilyonda müdafiə sənayesi məhsulları ilə yanaşı, Azərbaycanın kosmik sənaye və mühəndislik sahələrindəki istehsal və innovasiya imkanları da nümayiş olunur. Bu da göstərir ki, Azərbaycan üçün müdafiə sənayesi sadəcə silah və sursat istehsalı olmaqdan da geniş məfhum ifadə edir. Bu sahənin ətrafında formalaşan texnologiya və mühəndislik imkanları da fərqli bir istehsal istiqamətinə çevrilib. Sərgi çərçivəsində isə yerli müəssisələrlə birbaşa təmas qurmaq imkanları da təqdim edilir. 2014-cü ildə keçirilən sərgidə əgər 34 ölkə iştirak edirdisə, 2026-cı ildə keçirilən sərgidə 53 ölkənin təmsil olunması ADEX-ə beynəlxalq marağın genişlənməsini sübut edir.
ADEX-də Azərbaycanın bu gün nümayiş etdirdiyi imkanlar əslində müdafiə sənayesinin sistemli şəkildə qurulması sayəsində ortaya çıxır. Hər şey 2005-ci ilin 16 dekabr tarixində Prezident İlham Əliyevin Sərəncamı ilə Müdafiə Sənayesi Nazirliyinin yaradılması ilə başladı. Həmin dövrdə atılan bu vacib addımın əslində əsas məqsədi ordunun ehtiyaclarının böyük bir hissəsini daxili istehsal hesabına qarşılamaq, xarici asılılığı azaltmaq idi. Bu addımın əhəmiyyəti həm də ondan ibarət idi ki, müdafiə sənayesinin inkişafı ayrı-ayrı müəssisələrin fəaliyyəti kimi deyil, uzunmüddətli dövlət siyasətinin tərkib hissəsi kimi müəyyənləşdirildi. Bu addım sayəsində isə təkcə ehtiyacları qarşılayan yox, gələcək təhlükəsizlik çağırışlarına hazırlaşan strateji sahəyə çevrildi.
Qısa müddətə qarşıya qoyulan məqsədə doğru atılan addımlar öz bəhrəsini verdi. Əgər 2007-ci ildə müdafiə təyinatlı məhsulların sayı 213 idisə, bu gün ölkədə 1000-dən çox adda hərbi təyinatlı məhsul istehsal edilir. Bu gün yerli istehsalın əhatəsində atıcı silahlar və sursatla yanaşı, zirehli texnika, pilotsuz uçuş aparatları, robot sistemləri və digər müasir müdafiə vasitələrinin yer alması da həmin dəyişimin miqyasını göstərir. Bu isə daxili ordu tələbatını qarşılamaqla yanaşı, Azərbaycan Silahlı Qüvvələrinin xarici tədarükçülərdən asılılığını ciddi şəkildə azaldıb. 2016-cı il Aprel döyüşləri zamanı yerli istehsal silah və PUA-lardan istifadə edilməsi həm də yerli məhsullar üçün praktiki sınaq sayıldı. Yerli məhsullar real döyüş şəraitində tətbiq edildi. Eyni xətt 44 günlük Vətən Müharibəsində də izlənildi. Bu dəfə yerli istehsal olan PUA-lar, zirehli maşınlardan aktiv şəkildə istifadə edildi. Döyüş şəraitində əldə olunan təcrübə isə yalnız həmin mərhələnin ehtiyaclarının qarşılanması ilə yekunlaşmadı: istifadə olunan sistemlərin imkanları, döyüş meydanının tələbləri və ortaya çıxan yeni ehtiyaclar sonrakı istehsal və texnoloji inkişaf üçün praktik məlumat bazası yaratdı.
Bu istehsalın miqyasını ayrı-ayrı nümunələr də göstərir: "Gürzə", "Tufan", həmçinin xarici lisenziya əsasında istehsal edilən "Marauder", "Matador" tipli minaya davamlı zirehli nəqliyyat vasitələrinin adı daxildir. Paralel olaraq isə "İstiqlal", "Mübariz" adlı irikalibrli snayper tüfəngləri, HP-7.62 hücum pulemyotları, müxtəlif növ EM-14 avtomatları, tapança və digər silahlar istehsal edilərək, milli silah markaları yaradılıb.
Bu istehsal zəncirinin günü-gündən genişlənməsi, yeni məhsulların istehsalı həm də Azərbaycanın təhlükəsizlik siyasətində mühüm üstünlük yaradır. Çünki bu gün xarici tədarük zəncirində yaranan fasilələr, geosiyasi gərginliklər, bəzi ölkələrin tez-tez dəyişən qərarları bir çox hallarda ordunun ehtiyaclarına çevik reaksiya vermək imkanının məhdudlaşdırır. Bu səbəbdən də öz istehsal bazasına malik olmaq Azərbaycan üçün təhlükəsizlik siyasətində böyük üstünlük deməkdir.
Azərbaycan yerli müdafiə sənayesinin istehsalı olan məhsullarla bu gün nəinki ordunun ehtiyaclarını qarşılayır, eyni zamanda müxtəlif silah, sursat və PUA-lar artıq xarici bazarlara da çıxarılır. Yəni, vaxtilə əsasən xarici tədarükə söykənən Azərbaycan, bu gün öz ordusunu təmin etməklə yanaşı, hərbi təyinatlı məhsul ixrac edən ölkəyə çevrilib. Prezident İlham Əliyevin 5 yanvar 2026-cı ildə yerli televiziya kanallarına müsahibəsində bildirdiyi kimi, 2025-ci ildə Azərbaycanda 1,4 milyard manat dəyərində hərbi təyinatlı məhsul istehsal edilib. Onun böyük hissəsi Silahlı Qüvvələrə verilib, bir hissəsi isə ixrac olunub. Prezident Azərbaycanın həmin vaxt artıq 20-yə yaxın ölkəyə hərbi təyinatlı məhsul ixrac etdiyini və qarşıya qoyulan qısamüddətli hədəfin ixracı 1 milyard dollara çatdırmaq olduğunu açıqlayıb.
Burada diqqət ediləcək digər məqam da odur ki, xarici bazarlara ixracın genişlənməsi həm də yerli istehsalda keyfiyyət, texniki imkanlar kimi sahələrin də inkişafına təkan verir. Eyni zamanda ixrac müdafiə sənayesinin ölkə iqtisadiyyatında ayrıca gəlir mənbəyinə çevrilməsinə də şərait yaradır. ADEX kimi sərgilər isə bu məhsulların potensial tərəfdaşlara birbaşa təqdim edilməsi və yeni bazarlarla əlaqələrin qurulması baxımından həmin prosesin mühüm hissəsinə çevrilir.
Digər vacib məqam odur ki, məhsulların xarici bazara çıxarılmasında ixraca nəzarət də xüsusi qaydalar əsasında həyata keçirilir. Yəni, hərbi təyinatlı məhsulların hansı ölkəyə və hansı şərtlərlə göndərilməsi dövlətin ixrac nəzarəti mexanizmləri çərçivəsində baş verir. Bunun səbəbi isə təhlükəsizlik məsələləri ilə bağlıdır. Burada həm də beynəlxalq öhdəliklər məsələsi də var. Çünki silah və sursatın hansı ölkəyə hansı məqsədlə verilməsi əsas şərtdir. Bu yanaşma da göstərir ki, Azərbaycan beynəlxalq hərbi-texniki əməkdaşlıqda etibarlı və müəyyən edilmiş qaydalara uyğun tərəfdaş kimi çıxış edir.
Bütün bu fikirlərə nəzərən əminliklə söyləmək olar ki, ADEX Azərbaycanın son iyirmi ildə formalaşdırdığı müdafiə sənayesi potensialını xarici auditoriyaya çıxarır, yeni hərbi-texniki əməkdaşlıqlar qurmağa şərait yaradır, eyni zamanda ölkənin hərbi sənayesinin regional bazardakı mövqeyini genişləndirməyə imkan yaradır. Bu da o mənaya gəlir ki, ADEX Azərbaycanın müdafiə sənayesi ilə bir-birini tamamlayan iki prosesə çevrilib. Azərbaycan müdafiə sənayesinin formalaşdırdığı istehsal imkanları bu sərgi vasitəsilə beynəlxalq aləmə tanıdılır, əməkdaşlıq müstəvisinə çıxarılır...(Report)
